Heritage Background Image
Chwilio am Rhywbeth?

Ail Ryfel Byd ym Mhen-

Ve Day Bridgend Libary

Daeth Gwersyll Carcharorion Rhyfel Fferm yr Ynys ym Mhen-y-bont ar Ogwr yn adnabyddus fel lleoliad y ddihangfa fwyaf gan Garcharorion Rhyfel Almaenaidd yn ystod yr Ail Ryfel Byd a daeth Pen-y-bont ar Ogwr i enwogrwydd hefyd fel cartref Ffatri Arfau'r Goron, 'yr Arsenal', sef yr ail ffatri arfau fwyaf o'i bath ym Mhrydain a hithau'n cyflogi bron i 40,000 o bobl.

Roedd Ffatri Arfau'r Goron wedi'i lleoli ar safle enfawr a oedd yn ymestyn dros 900 erw yn Nhre-dŵr a Bracla, sef Ystâd Ddiwydiannol Pen-y-bont a Bryn Bracla erbyn hyn. Mae'r mwyafrif o'r adeiladau a godwyd ar y safleoedd hyn wedi hen ddiflannu bellach. Roedd y safle ar dir isel a chorsiog, a byddai'n aml yn cael ei orchuddio gan niwl ysgafn a fyddai'n ei amddiffyn rhag cael ei fomio gan y Luftwaffe yn yr Ail Ryfel Byd.

Fe arhosodd un o safleoedd y Ffatri, a adeiladwyd yn wreiddiol fel tai ar gyfer gweithwyr, yn wag. Yn lle hynny, cafodd yr adeiladau concrit, a adwaenid fel Fferm yr Ynys, eu defnyddio yn gyntaf fel llety ar gyfer milwyr yr Unol Daleithiau a oedd yn hyfforddi ar gyfer Dydd D ac yna, wedi i'r GIs adael, hwn oedd safle'r drwgenwog Wersyll Carcharorion Rhyfel 198 Fferm yr Ynys, lle'r oedd carcharorion rhyfel Almaenaidd yn cael eu dal.

Yn y nos ar 10 - 11 Mawrth 1945 y bu i 70 o garcharorion Almaenaidd, y nifer uchaf erioed, gloddio twnnel i ryddid o Wersyll 198 ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Roedd nifer o'r Almaenwyr a oedd wedi'u carcharu yn Fferm yr Ynys yn Natsïaid brwd. Roedd adroddiadau am sawl achos lle'r oedd carcharorion nad oeddent yn or-hoff o Hitler wedi cael crasfa ddifrifol gan eu cyd-garcharorion a'u cludo i'r ysbyty lleol.

hut 9 prisonerisland farm escape map

Ail berfformiad o'r ddihangfa wnaeth gymryd lle ar Fferm Yr Ynys ym Mawrth 1945

Ym 1945 cafodd gwersyll Fferm yr Ynys ei ddynodi'n Wersyll Arbennig Rhif Un Ar Ddeg. Roedd yn derbyn uwch swyddogion Almaenaidd, yr oedd nifer ohonynt wedi cael eu dal yn Ffrainc ac yn disgwyl i sefyll eu prawf yn Nuremberg. Cafodd cyfanswm o 160 o uwch swyddogion eu cadw yno, gan gynnwys nifer o ymgynghorwyr agosaf Hitler. Un o'r enwocaf oedd y Cadlywydd Gerd von Runstedt, Pencadfridog byddinoedd yr Almaen yn yr ymgyrch yn erbyn Ffrainc ym 1940.

Er na fu unrhyw ymosodiadau gan y Luftwaffe ar Ben-y-bont ar Ogwr ei hun, cafodd dinas gyfagos Abertawe ei bomio o'r awyr sawl gwaith o 1940 ymlaen, gyda'r cyrchoedd mwyaf yn digwydd dros y nosweithiau 19-21 Chwefror 1941. Roedd fflamau'r tanau i'w gweld yn glir o Ben-y-bont ar Ogwr.

Mae llawer o'r bobl leol yn cofio'r Ail Ryfel Byd ac mae reach wedi casglu hanesion am ddogni, faciwîs yn cyrraedd, gwasanaethu gyda'r Gwarchodlu Cartref a dathliadau Diwrnod Buddugoliaeth yn Ewrop.

Dolenni a Lawrlwythiadau