Heritage Background Image
Chwilio am Rhywbeth?

Chwedlau a Arwyr Pen-y-bont

Richard Price

Dr Richard Price

Mae Pen-y-bont ar Ogwr yn gyforiog o fythau, chwedlau a hanesion am gymeriadau lliwgar. O bwysigrwydd hanesyddol mae'Richard Price', a aned yn Llangeinwyr ym 1723 ac a ddaeth i enwogrwydd rhyngwladol am ei syniadau gwleidyddol radical. Dylanwadodd ar aelodau o Gyngres gyntaf America - Ben Franklin, Thomas Jefferson a John Adams, fe ysbrydolodd un o'r ymgyrchwyr cyntaf dros hawliau menywod, Mary Woollstonecraft, a bu'n uniongyrchol gyfrifol am achosi Te Parti Boston ym 1773. Draw ym Mlaengarw, fe ysgrifennodd Daniel James yr emyn enwog Calon Lân. Mae mainc bellach yn coffáu ei dalent gyda'r geiriau i'w emyn wedi'u hysgythru yn Gymraeg ac yn Saesneg. Yn Eglwys Dewi Sant, Betws mae bedd'Y Preifat Samuel Pitt', un o arwyr y safiad enwog yn erbyn y Zulus yn Nrifft Rorke. Ac un o'r arwresau go iawn a drysorir fwyaf ym Mhen-y-bont ar Ogwr yw'Sarah Jane Howell', athrawes ifanc ymroddedig yn Ysgol Brynmenyn, nad oedd ond yn 22 mlwydd oed pan fu farw ym 1911 wrth achub bachgen a oedd wedi syrthio i'r Afon Llynfi. Mae plac yn yr ysgol yn dal i dystio i'w dewrder ac mae cronfa ymddiriedolaeth a sefydlwyd yn ei henw'n rhoi gwobr bob blwyddyn i ddisgybl penodol.

 

Sarah Jane Howell 001 Copy

Sarah Jane Howell

Dros y canrifoedd bu gan Ben-y-bont ar Ogwr ei chyfran deg o bobl ddrwg ac ecsentrig, yn ogystal â mawrion a phobl dda.'Cap Coch'oedd trwyddedai sinistr y New Inn a fyddai, gyda'i garfan o herwyr, yn llofruddio teithwyr di-feddwl-ddrwg a arhosai yn ei westy ar eu ffordd i Lundain. Yn y cyfnod modern, cafodd'Ben the Hermit'o Dwyni Cynffig ei gyflwyno i ddarllenwyr y South Wales Echo and Express ym 1934 fel 'Robinson Crusoe go iawn'. Ac yntau wedi bod yn goediwr yn y pyllau glo am 40 mlynedd, fe benderfynodd Ben un diwrnod nad oedd bywyd sifil yn addas ar ei gyfer ef a'i fod yn dymuno byw gyda natur. Am ddeng mlynedd bu'n byw ar ei ben ei hun mewn twll ymochel a adeiladwyd ganddo ar ochr twyn tywod uchel ar Lannau Cynffig. Gyda thrawstiau cynffonnog, to galfanedig a waliau pren aeth ati'n fedrus i greu cartref gyda gwely, bwrdd, cadeiriau wedi'u gwneud o focsys a grât i goginio arno. Roedd yn byw ar bensiwn prin, yr hyn y gallai ddod o hyd iddo ar y traeth a thrwy ffeirio. Ei unig gymdeithion oedd dwy gath wyllt a'r adar y byddai'n bwydo pysgod iddynt.

kenfig

Gwarchodfa Natur Cynffig

Ym myd y chwedlau lleol, ceir hanes tra hoff Ann Thomas a Wil Hopcyn: Stori Serch y Ferch o Gefn Ydfa, sy'n adrodd hanes cariad rhwystredig merch i deulu o fonheddwyr tuag at iwmon a oedd yn döwr a hefyd yn fardd. Roedd Ann, a aned ym 1704, yn ferch i William Thomas a Catherine Price a hi oedd etifeddes Cefn Ydfa, fferm gyfoethog â thir helaeth. Ganed Wil, mab Hopcyn Thomas a Diana Harry, ym 1701 o stoc iwmon a thyfodd i fod yn blastrwr ac yn döwr. Roedd Ann wedi'i thynghedu i briodi Anthony Maddocks o Gwmrisga, cyfreithiwr o deulu da, ond pan gyflogwyd Wil i wneud gwaith atgyweirio yng Nghefn Ydfa fe syrthiodd Ann ac yntau dros eu pen a'u clustiau mewn cariad. Byddai'r ddau'n cynnal oedau cariadon, a byddai Ann yn herio ymdrechion i'w gwahanu trwy ei charcharu hi, gan hyd yn oed anfon llythyrau cyfrinachol wedi'u hysgrifennu â gwaed, ond roedd y cyfan yn ofer. Yn groes i'w hewyllys, cynhaliwyd priodas Ann ag Anthony Maddocks ar Fai'r 5ed 1725. Yn drasig, aeth Ann yn sâl a bu farw o'i gofid, a bu farw Wil yntau yn hen lanc ym 1741.

John Lyons Cefn Ydfa

Fferm Cefn Ydfa cartref Y Ferch o Gefn Ydfa

Dyma rai yn unig o'r storïau cyfoethog ac amrywiol sydd wedi'u cydblethu â'r dirwedd leol. Ble bynnag yr ewch chi yn ardal Pen-y-bont ar Ogwr, byddwch yn siŵr o'ch cael eich hun yn cerdded yn ôl traed ffigyrau hanesyddol a chwedlonol.

Dolenni a Lawrlwythiadau